تبلیغات
مسجد جامع یزد - مطالب اطلاعات عمومی مسجد جامع

امروز:

مقدمه ای بر تحلیل تاریخی،اجتماعی مسجد جامع یزد بر اساس اسناد تصویری - گام اول و دوم

» نوع مطلب : اطلاعات عمومی مسجد جامع ،

تحلیل تاریخی اجتماعی مکانها و بناهای تاریخی با استفاده از اسناد تصویری بسیار آسانتر از دیگر تحلیلها به نتیجه میرسد زیرا اسناد تصویری قابل اعتمادترین اسناد در دسترس هستند و بدون آنکه نیاز به اثبات درستی و صحت آنها باشد ،میتوان با تکیه بر آنها به تحلیل وضعیت تاریخی اجتماعی موضوع پرداخت.

در ابتدا به سوالی میپردازیم که باعث بوجود آمدن این مبحث شده است :

اسناد تصویری موجود مسجد جامع یزد این واقعیت را نشان میدهند که این مسجد در سالهای 1300 روبه ویرانی نهاده و مورد بی توجهی هم از طرف مردم و هم از طرف حاکمان قرار گرفته است.

حال سوالی که پیش می آید این است که چرا بنای مهمی مانند مسجد جامع که در زمانهای مختلف مورد توجه مردم و حاکمان وقت قرار گرفته اینگونه رو به ویرانی نهاده و تا جایی پیش میرود که مرحوم وزیری را نجات دهنده مسجد میدانند و گویند اگر وی به وضعیت مسجد رسیدگی نمیکرد ، اکنون باید بنایی متفاوت از آنچه که به عنوان مسجد جامع کبیر یزد میشناسیم ، ببینیم ؟

برای گام اول پاسخ به این پرسش نیاز به مشخص شدن اهمیت مسجد جامع و نقش مساجد جامع ، نه تنها در یزد بلکه دیگر شهرها داریم.

در بیشتر مراجعات به منابع مختلف ، هیچ منبعی را کاملتر از کتاب از شار تا شهر نوشته دکتر سید محسن حبیبی ندیده ام . در این کتاب بصورت ماهرانه ای به چگونگی شکل گیری ، تحلیل و مفهوم شهر و عناصر شاخص آن پرداخته و هیچگونه موضوعی را در این رابطه از قلم نیانداخته است .

در این کتاب اهمیت مسجد جامع و رابطه آن با شهر دوره اسلامی ، در چهار دوره مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.

در قسمت عوامل مشخصه شهر دوره اسلامی از مسجد جامع چنین یاد میشود :

" با توجه به اینکه دولت اسلامی در شهر تولد می یابد و با توجه به اینکه تشکیل این دولت برای اولین بار در مسجد صورت می گیرد ، بنابراین وجود مسجد جامع یا مکانی که در آن نماز جماعت و نماز جمعه به عنوان بیان کننده وظایف و آرمانهای دولت اسلامی به انجام میرسد به یکی از مشخصات اصلی شهر دوره اسلامی تبدیل میگردد . این امر تا آن حد اهمیت دارد که در دوران اولیه دولت اسلامی و قبل از تشکیل حکومتهای محلی ، سکونتگاهی به مقام شهر میرسد که صاحب (مسجد)جامع باشد ...  و با برپا شدن مسجد جامع،کانون زیستی پیرامون آن،شهر تلقی میگردد..."

با توجه به مطلب فوق میتوان به اهمیت مسجد جامع در شهر پی برد ، البته این کتاب در ادامه مطالب خود چگونگی عوض شدن مفهوم شهر و تغییر شاخص مسجد جامع به دیگر عناصر برای هویت دادن به شهر در گذر زمان را بخوبی توضیح میدهد . اما آنچه مسلم است مسجد جامع نقش مهمی از لحاظ کارکرد مذهبی ،سیاسی و اجتماعی ایفا میکرده تا آن حد که شهر،بدون مسجد جامع ، شهر محسوب نمیشده است .

 

در گام دوم پاسخ به سوال به توضیح اسناد تصویری میپردازیم :

تصاویر قدیم مسجد جامع یزد ، مخصوصا تصاویری که رابرت بایرون در حدود سالهای 1933 میلادی یا 1311 شمسی تهیه کرده است ، میتواند گویای بسیاری از مسائلی باشد که فقط با ما 80 سال فاصله دارند.

مسائلی از قبیل وضعیت اجتماعی و زندگی مردم ، وضعیت بناها ،نوع حکومت و حتی میتوان به نوع تفکر و دیدگاه مردم و علما تا حدودی پی برد .

البته باید توجه داشت که رابرت بایرون یک عکاس اجتماعی نیست زیرا در عکسهای وی که در دسترس است ، نشان میدهد که علاقه اش به عکاسی از بناهای تاریخی بیشتر از عکاسی از اوضاع زندگی و  روزمره مردم بوده ، بطوریکه تقریبا میتوان گفت از مجموعه 300 عکسی که از ایران گرفته ، تعداد اندکی اوضاع اجتماعی آن زمان را بطور مستقیم روایت میکند.

اما از بررسی همین عکسهای رابرت بایرون میتوان بطور تقریبی نتیجه گرفت که در حدود سالهای 1300 موج خرابیهای گسترده ای بناهای تاریخی را در سراسر ایران فرا گرفته است .

برای مثال به عکسهای زیر که تقریبا در زمانهای نزدیک به هم گرفته شده توجه نمایید :

 

سردر مسجد جامع یزد

 

بقعه سید رکن الدین یزد

 

مسجد جامع ورامین

 

گنبد سلطانیه زنجان

 

مسجد جامع شیراز

 

مسجد جامع قزوین

مسجد جامع اصفهان

 

 

عکسهای فوق نشان میدهد نه تنها مسجد جامع یزد ، بلکه بناهای تاریخی در دیگر شهرها نیز با بی توجهی رو به ویرانی بوده اند.

در قسمت بعدی گام سوم را برای رسیدن به جواب بررسی مینماییم .

 


نوشته شده در : جمعه 4 تیر 1389  توسط : مجتبی .    نظرات() .

بررسی موقعیت مسجد جامع یزد در شهر (قسمت اول)

» نوع مطلب : اطلاعات عمومی مسجد جامع ،

در این پست لازم دیدم ، موقعیت مسجد جامع یزد در نقشه و عکسهای هوایی موجود را بررسی کنم.

ابتدا به نقشه زیر توجه نمایید :

قدیمیترین نقشه یزد

 مشخصات نقشه :

سرگروه نقشه برداران : فئودوروف

نقشه برداری و مصور کردن نقشه: ژارینف و پطروف

مقیاس نقشه اصلی : یک دویم برابر 250 ساژن (معادل 2/54 سانتیمتر-533/5 متر)

محل نگهداری :موزه ارتش سرخ - روسیه / نقشه اصلی - میکروفیلم

این نقشه را روسها در سال 1859 میلادی/1237 شمسی، از یزد برداشت کرده اند و میتوان گفت قدیمیترین نقشه یزد به حساب می آید.

این نقشه زمانی برداشت شده است که بافت شهر یزد هنوز دارای انسجام بوده و از خیابانها خبری نیست . تمام راههای رفت و آمدی که در آن رسم شده ، کوچه هایی هستند که از نظر عبور و مرور برای مردم اهمیت داشته اند.

در اینجا سعی کرده ام نقشه را برروی عکس هوایی سال 1335 ((که بازهم توسط روسها فراهم شده)) منطبق کنم ، برای این کار 4 عنصر شاخص شهر را در نظر گرفتم :

1-     میدان امیر چخماق

2-     مسجد جامع کبیر

3-     میدان بعثت

4-     باغ دولت آباد

با اینکه این چهار عنصر تقریبا در جای درست خود قرار گرفته اند ، بازهم بعضی عناصر در جای خود نیستند. اما از آن جایی که بعضی عناصر حاشیه شهر مثل خیابان کرمان ، جایگاه تقریبی نقشه را تأیید میکنند ، از عناصر دیگر چشم پوشی میشود.ابتدا لازم است موقعیت مسجد جامع را در حصار قدیمی شهر یا شارمیانی مورد توجه قرار دهیم.

همانطور که در عکس فوق مشاهده میکنید خطهای قرمز حصارهای اولیه شهر یزد هستند . این حصارها شار میانی را تشکیل میدهند.

مسجد جامع نیز بصورت تقریبی در کنار مجموعه بزرگ ارگ حکومتی قرار دارد که در حال حاضر بجز تعداد محدودی بنا ، بقیه آن تخریب شده است.

اگر به عکس زیر توجه کنید ، میتوانید موقعیت مسجد جامع را نسبت به میدانی که در ارگ حکومتی موجود بوده است درک کنید.

اما اکنون از این میدان و در کل مجموعه ارگ حکومتی بجز چند بنا ، چیزی باقی نمانده است.عکس زیر موقعیت مسجد جامع را در سال 1335 و بعد از احداث خیابانها نشان میدهد. اگر به عکس توجه نمایید ، متوجه میشوید که خیابانها چگونه انسجام بافت را از بین برده اند.

مسجدجامع و همسایگیها

همچنین در عکس زیر میتوانید موقعیت مسجد جامع را نسبت به محلات اطراف آن درک کنید.

در قسمت دوم این مبحث به بررسی جزئیات بیشتری میپردازم.

-----------------------------------------------------

توضیحات :

ظاهرا نقشه قدیمی دیگری نیز توسط نیکلا خانیکف مستشرق مشهور روس در سال 1861 میلادی به چاپ رسیده است. عکس آن را میتوانید در صفحه 262 کتاب یزد نامه  ( جلد دوم ) تألیف ایرج افشار ملاحظه نمایید.

(پیش نمایشی از این نقشه در ویکی پدیا آپلود شده است (پیش نمایش). در این نقشه، از 19 مکان مهم یزد نام برده شده که بعضی از آنها در حال حاضر تخریب شده اند و وجود ندارند.)

اصطلاحات :

شار میانی : مجموعه ای مرکب از محلات خاص برای استقرار طبقات ممتاز با خانه هایی کم و بیش مشابه ، بازاری در میان و همه محصور در دیواری سنگین با دروازه هایی برای ورود و خروج به شار میانی.

منابع :

1-     محلات تاریخی شهر یزد- پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی یزد .

2-     جهت اطلاعات بیشتر درباره ارگ حکومتی مراجعه شود به گزارشی با عنوان "معرفی مختصر ارگ حکومتی شهر یزد" – تهیه شده در واحد مطالعات و طراحی میراث فرهنگی یزد.

3-     عکسها : اداره کل میراث فرهنگی و پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی استان یزد.

4-     از شار تا شهر – نوشته دکتر سید محسن حبیبی – انتشارات دانشگاه تهران.


نوشته شده در : شنبه 15 خرداد 1389  توسط : مجتبی .    نظرات() .

برچسب ها: عکس هوایی ، نقشه ، موقعیت مسجد جامع ، حصار شهر یزد ، ارگ حکومتی ،