تبلیغات
مسجد جامع یزد - مطالب ابر نقشه

امروز:

شناخت تصویری مسجد جامع یزد - کریاس (قسمت اول)

» نوع مطلب : شناخت تصویری مسجد ،سازه و معماری مسجد ،

 

 

کریاس طبق یکی از لوحهای سنگی موجود بر دیوارهایش ، قبلا دهلیز نامیده میشده است .

در کتابهای تاریخ جدید یزد و جامع مفیدی ، دهلیز را به اشتباه به ، امیر شمس الدین محمد ( پسر سید رکن الدین ) نسبت میدهند که درسال 777 هـ .ق با استفاده از موقوفات مسجد، آن را بنا کرده است .اما این تاریخ که در این کتابها (تاریخ جدید یزد و جامع مفیدی) ذکر شده است ،اشتباه است ، زیرا امیر شمس الدین محمد (پسر سید رکن الدین ) در سال 733 وفات یافته است .

تاریخ صحیح را جعفری در کتاب تاریخ یزد آورده است ، بطوریکه نوشته است : در سال سبع و سبعین و سبعمائه شاه یحیی مظفر بفرمود که از موقوفات مسجد  (که قسمتی هم از موقوفات سید رکن الدین بوده است) و از اموال خاصه خود درگاهی و جماعتخانه ای برابر مسجد عالی بساختند و درگاه تمام از خشت پخته کرد ... و مولانا ضیاء الدین محمد معمار آن بوده است .

با ورود به مسجد و گذشتن از پیشخوان و سردر ، وارد فضای کریاس میشوید و اولین موضوعی که باعث جلب توجه شما میشود ، لوحهای سنگی نصب شده بر دیوار آن است . لوحهای سنگی، اوامر حاکمان زمانهای مختلف است که هریک نسبت به این که در چه زمانی صادر و نصب شده اند ، موضوع متفاوتی دارند . خوشبختانه متن این لوحها به همت نویسنده کتاب یادگارهای یزد (ایرج افشار) قرائت شده و همگی در کتاب مذکور چاپ شده است .

 

کریاس که در فرهنگ لغت عمید از آن به کلیاس هم یاد شده ، بمعنای جلوخانه و درگاه است . این کلمه را در فرهنگ واژه های معماری به هشتی نیز معنی کرده اند . اما شاید سوال پیش بیاید که چرا در قدیم از همان واژه هشتی برای این مکان استفاده نمیکردند ؟ باید در پاسخ این سوال گفت که معمولا، کلمه هشتی را برای درگاهها و جلوخانه های کوچک و شخصی به کار میبرده اند و بالطبع از کلمه کریاس برای ورودی مکانهای عمومی و بزرگتر مانند مساجد استفاده میکردند .

از مشخصات ویژه و ظاهری کریاس میتوان به اشکال هندسی رسم شده بر سقف آن اشاره کرد که نمای آجرکاری به آن داده است .

 

در تصویر زیر سقف کریاس را مشاهده مینمایید :

سقف کریاس مسجد جامع یزد

 

سقف کریاس از نوع سقف کاربندی است که بجز زیبایی بخشیدن به سقف ، نقش سازه ای نیز دارد .

در تصویر زیر میتوانید پلان کریاس و پلان معکوس سقف آن را مشاهده نمایید :

 

پلان کریاس مسجد جامع یزد

 

پیرامون سقف کریاس کتیبه آبی خوشرنگی قرار دارد که با خط نسخ بر گچ نوشته شده و مورخ سال 777 است .

متن کتیبه قصیده ای است از سید حسن متکلم نیشابوری که مصراع اول آن این است :

( سلام کالطاف آله الممجد )

تاریخ تحریر این کتیبه ، همانطور که قبلا نیز گفته شد در سال 777 است و عبارت عربی زیر در کتیبه به چشم میخورد :

( تحریرا فی . . . سنه سبع و سبعین . سبعمائه هجریه النبویه )

در تصویر زیر میتوانید قسمت کوچکی از کتیبه را مشاهده نمایید :

کتیبه کریاس مسجد جامع یزد

 

قسمت زیادی از کتیبه فوق ازبین رفته است ، اما باقیمانده آن توسط کارشناسان میراث فرهنگی با تزریق مواد شیمیایی ، تثبیت شده و روند تخریبی آن تقریبا متوقف شده است .

اگر به زیر مقرنس سمت راست کریاس دقت نمایید ، چهارگوش گچی کوچکی را مشاهده مینمایید که برروی آن اسم شخصی نوشته شده است :

دیوار کریاس مسجد جامع یزد

 

عبارت نوشته شده در آن این است : ( عمل صنع الله ، معمار یزدی 947 )

دیواره های این فضا قبل از پوشیده شدن با گچ ، پوشیده از دستنوشته ها و یادگاریهای سیاحانی بود که در طی مدت زمان طولانی از این مکان بازدید کرده اند ، قدمت برخی از این دستنوشته ها به چند صد سال میرسد . در هنگام مرمت کریاس،قسمت با ارزشی از آن را انتخاب و دریک قاب چوبی جای داده اند.

در تصویر زیر ، کریاس را بادید 180 درجه ای مشاهده میکنید :

عکس زاویه باز از کریاس مسجد جامع یزد

 

و در آخر عکس قدیمی سقف کریاس مسجد جامع که در حدود 80 سال پیش توسط رابرت بایرون گرفته شده است :

 

عکس قدیمی کریاس مسجد جامع یزد

 

---------------------

توضیحات :

سید رکن الدین محمد ، بانی اصلی مسجد جامع نو (مسجد فعلی) است . نام کامل وی عبارت است از ( سید رکن الدین محمد بن قوام الدین محمد بن نظام حسینی یزدی قاضی) که در سال 732 هـ.ق وفات یافته است . وی موقوفات زیاد در حوزه یزد و شهرهای دیگر از خود بجای گذاشته است .

 

---------------------

اصطلاحات :

درمورد واژه کریاس در فرهنگ عمید ، چنین آمده است :

کریاس ((اسم)) (بکسر کاف) : دربار،جلو خانه، درگاه ، صحن دالان ، کلیاس هم گفته شده ،بعربی نیز کریاس میگویند بمعنی بالاخانه و راهرو بالای خانه ، و جمع آن کراییس است .

در مورد واژه فوق در کتاب فرهنگ واژه های معماری سنتی ایران ، چنین آمده است :

بیرون هشتی خانه ، هشتی ، آستانه خانه ، دربار پادشاهان و اعیان ، خلوت خانه سلاطین ، بالاخانه و...

---------------------

منابع :

1-     کتاب یادگارهای یزد – ایرج افشار .

2-     نقشه های مسجد جامع یزد – اداره میراث فرهنگی یزد – مرکز اسناد .

3-     فرهنگ واژه های معماری سنتی ایران – سعید فلاح فر .

4-     جزوه مرمت کتیبه کریاس مسجد جامع یزد – کارشناسان میراث فرهنگی یزد .

5-     عکسها از وبلاگ مسجد جامع یزد .

---------------------

تشکر :

دوست گرامی آقای حمیدرضا امیری در قسمت نظرات ،در رابطه با تاریخ کریاس و رابطه آن با شمس الدین محمد ، تذکری دادند که به واسطه آن ، متن فوق تصحیح شد .

 

 


نوشته شده در : جمعه 7 آبان 1389  توسط : مجتبی .    نظرات() .

برچسب ها: کتیبه ، کریاس ، نقشه ، نقشه مسجد جامع یزد ، عکس مسجد ، عکس قدیمی ، تاریخچه مسجد جامع یزد ،

رساله ماکسیم سیرو - قسمت اول

» نوع مطلب : اطلاعات عمومی مسجد جامع ،

 

 

رساله ماکسیم سیرو بهترین منبع برای علاقمندان به دانستن تاریخچه مسجد جامع یزد است . ماکسیم سیرو نه تنها بیشترین تلاش را برای شناخت ریشه های تاریخی مسجد جامع یزد انجام داده ، بلکه نوشتاری را از خود بجای گذاشته که نبود آن باعث میشد ، کلاف سردرگم تاریخچه مسجد جامع از چیزی که هست ، پیچیده تر گردد . رساله وی به درستی که راه پژوهشگران را روشن میکند .

نقشه ای که ماکسیم سیرو به مدد دستیاران خود از مسجد جامع یزد ترسیم کرده ، شامل تفکیک تاریخچه فضاها و دیواره های مسجد است که سیر تغییر و تحول مسجد را روشن میکند . اهمیت وی به ویرانه های مسجد قدیم  و بررسی تاریخچه شکلگیری مسجد کنونی منجر به ارائه رساله ای شده که برای پژوهشگران اهمیت بسیار دارد . تصویر برداری وی از ویرانه های مسجد قدیم ، خود سند معتبر و بدون کذبی است که میتوان با استفاده از آن به حال و هوای مسجد در دوره های اولیه ساخت ، پی برد .

همچنین ماکسیم سیرو در رساله خود به تجزیه و تحلیل تاریخچه مسجد جامع پرداخته و شناخت نسبتا خوبی را به حاکمان و اوضاع اجتماعی دوره های ساخت مسجد پیدا کرده است .

 با اینحال نمیتوان جهت شناخت تاریخ مسجد به رساله وی اکتفا کرد ، بلکه باید از مجموع منابع برای این امر استفاده نمود ، زیرا وی ممکن است که انسانی بسیار آگاه در مورد سیر تحول تاریخ ایران باشد و بخوبی تاریخ را تجزیه کند، اما باید توجه داشت که وی ، یک فرد غیر بومی است و ممکن است زوایایی از تاریخ که از نگاه تحلیلگران بومی بسیار اهمیت دارد ، از نگاه وی پنهان مانده باشد.

در ضمن باید این توضیح را اضافه کنیم که در رساله وی از منابع مختلف سیاحانی که از یزد دیدن کرده اند نام برده شده ، اما توضیح میدهد که سیاحان به مسجد جامع یزد بسیار کم توجهی کرده اند و بیشتر توجه آنها به قبه دوازده امام یزد بوده است .

در سلسله مطالب رساله ماکسیم سیرو ، سعی میکنیم تا سیر تحول تاریخچه مسجد را از دیدگاه وی بررسی کنیم .

ماکسیم سیرو رساله های زیادی دارد از جمله میتوان ، به رساله مسجد یزد خواست یا ایزد خواست ، مسجد جامع بروجرد ، مسجد جامع اردبیل و ... اشاره کرد که همه را بصورت دقیق به نگارش درآورده است . همچنین عکسها و نقشه های موجود در این رساله ها ، سند تاریخی به حساب می آیند .

نقشه زیر که قبلا نیز به شما معرفی شده بود توسط ماکسیم سیرو و دستیارانش تهیه شده که بسیار دقیق و ماهرانه است، وی در ابتدای رساله خود از همکاران و دستیارانش که در دمای 36 درجه یزد درسال 1937 میلادی برای تهیه این نقشه زحمت میکشیدند تقدیر و تشکر کرده است .

نقشه مسجد جامع یزد

 

در این نقشه مراحل ساخت و تکمیل مسجد به هشت دوره تقسیم شده که بزرگترین مبحث مربوط به قسمت مسجد اولیه است . وبلاگ مسجد جامع یزد دوره های مختلف موجود در نقشه را به رنگهای متفاوت طبقه بندی کرده است تا درک آن برای شما آسانتر باشد .

نقشه زیر مربوط به دوره اولیه ساخت مسجد جامع است که در مطالب بعدی به بررسی اسناد موجود درباره آن میپردازیم .

نقشه مسجد جامع قدیم یزد

------------------------

منابع :

1-     یادگارهای یزد – تدوین ایرج افشار

2-     یزدنامه – نگارش و گرد آوری ایرج افشار

3-     مقاله مهندس صدیقه گلشن – بررسی تاریخچه مسجد جامع یزد – مجله صفه

4-     سبک شناسی معماری ایرانی – دکتر محمد کریم پیرنیا

 


نوشته شده در : سه شنبه 27 مهر 1389  توسط : مجتبی .    نظرات() .

برچسب ها: نقشه مسجد جامع یزد ، تاریخچه مسجد جامع یزد ، ماکسیم سیرو ، نقشه ،